Wie de geschiedenis bestudeert, ziet dat beschavingen zich vaak ontwikkelen volgens een terugkerend patroon. Er is een periode van opbouw, groei en expansie. Daarna volgt een hoogtepunt van macht, rijkdom en zelfvertrouwen. Vervolgens ontstaat langzaam verval.
Schulden nemen toe, macht concentreert zich, de afstand tussen bestuur en bevolking wordt groter en samenlevingen raken steeds verder verwijderd van hun oorspronkelijke kracht. Daarna volgen spanningen, conflicten en vaak oorlogen, waarna het zwaartepunt van de macht zich verplaatst en elders een nieuwe cyclus begint.
Dat patroon heeft zich door de eeuwen heen vele malen herhaald.
Toch lijkt juist het historisch besef hierover langzaam te verdwijnen.
Steeds minder mensen lezen nog werkelijk geschiedenis. Veel historische kennis die ooit vanzelfsprekend werd overgedragen via boeken en in het onderwijs, verdwijnt. In het onderwijs verschuift de nadruk sterker naar meetbaarheid, vaardigheden en actuele toepasbaarheid.
Tegelijkertijd worden mensen voortdurend meegenomen in de stroom van de waan van de dag: nieuwsberichten, sociale media, meningen, emoties en voortdurende informatiestromen.
Daardoor verdwijnt het vermogen om langere historische lijnen te herkennen.
Juist dat maakt de huidige tijd zo bijzonder én zo kwetsbaar.
Want opnieuw bevinden we ons in een periode waarin grote machtsverschuivingen zichtbaar worden. Het economische en geopolitieke zwaartepunt verschuift langzaam van het Westen naar Azië, met China als centrale opkomende macht. De Verenigde Staten en Europa zijn nog steeds invloedrijk, maar tegelijk worden tekenen zichtbaar van een systeem dat zijn grenzen heeft bereikt:
• schuldenbergen,
• groeiende vermogensongelijkheid,
• afnemende koopkracht bij velen,
• schaalvergroting en de vorming van multinationale ondernemingen,
• verdwijnen van lokale economieën,
• toenemende macht van mondiale structuren.
Veel mensen ervaren deze veranderingen in hun dagelijks leven, zonder dat zij precies kunnen benoemen waar de oorzaak ligt. Uitgaven die vroeger vanzelfsprekend waren, worden moeilijker betaalbaar. Waardoor mensen gedwongen worden betaalbare keuzes te maken, die lokale ondernemingen in een nadelige concurrentiepositie plaatsen.
Ondertussen concentreert economische macht zich steeds verder in multinationale ondernemingen en grootbanken.
De macht van de concerns is groot, maar het proces heeft een zichzelf uitdovend effect.
Wanneer rijkdom zich steeds sterker concentreert, circuleert geld minder in lokale gemeenschappen. Grote ondernemingen optimaliseren voortdurend op schaal, efficiëntie en rendement. Automatisering neemt toe. Lokale werkgelegenheid verdwijnt. Zelfstandigheid neemt af. De economie wordt financieel steeds groter, maar maatschappelijk vaak juist kwetsbaarder.
Daardoor ontstaat een merkwaardige paradox: het systeem wordt efficiënter, maar de samenleving voelt voor veel mensen steeds minder dragend.
Om de economie te laten draaien, worden schulden vergroot, geldhoeveelheden uitgebreid en economieën voortdurend ondersteund met financiële stimulering. Daarmee probeert men in feite de gevolgen van dezelfde systeemwerking telkens opnieuw te compenseren. Uiteindelijk komt het geld echter niet daar waar het nodig is, maar wordt de rijkdom van relatief weinigen er alleen maar groter door.
Historisch gezien is dit geen onbekend patroon.
Beschavingen raken vaak in moeilijkheden wanneer financiële, bestuurlijke en militaire structuren groter en machtiger worden dan de menselijke gemeenschappen waarop zij oorspronkelijk waren gebaseerd.
Daarom is historisch bewustzijn zo belangrijk.
Niet om terug te verlangen naar het verleden, maar om te begrijpen dat menselijke samenlevingen voortdurend bewegen tussen opbouw, bloei, concentratie van macht en uiteindelijk verval. Wie dat patroon herkent, kijkt anders naar de ontwikkelingen van deze tijd.
In mijn nieuwe roman De Weg naar Vrijheid, die op 28 mei verschijnt, speelt dat historisch besef eveneens een belangrijke rol. De roman gaat over de innerlijke weg en volgt generaties van mensen die deze vrijheid in hun leven tot werkelijkheid brachten. Het verhaal speelt zich af tegen de achtergrond van het oostelijk Romeinse rijk, waarin onder de oppervlakte al tekenen zichtbaar waren van verval. Ordening was de methode waarmee de heersers het rijk intact wilden houden. En dat ging niet op een zachtzinnige manier.
Misschien is dat de belangrijkste vraag van iedere tijd:
blijft een samenleving verbonden met de menselijke maat, innerlijke vrijheid en werkelijk bewustzijn — of raakt zij volledig gevangen in macht, geld, ordening en systeemdenken? Als mensen in hun innerlijke kracht blijven en hun autonomie bewaren, dan kan de eeuwige cirkelgang worden doorbroken. Want dan zou de samenleving verder ontwikkelen in het besef dat de winst van de een het verlies van de ander betekent.
Geschiedenis geeft geen definitieve antwoorden.
Maar zij helpt ons wel om het hellende vlak eerder te herkennen waarop samenlevingen ongemerkt terechtkomen.
© Ad Broere
