Wat betekent vrijheid werkelijk? Hoe ontdekt een mens de vrijheid in zichzelf? Het gaat daarbij niet om de vrijheid die de mens wordt gegeven door een autoriteit. Evenmin gaat het om de vrijheid die voortkomt uit welvaart of bezit. Mijn nieuwste boek De Weg naar Vrijheid gaat over deze zoektocht.
Ik denk dat de twee vragen van groot belang zijn en dat het antwoord erop van invloed kan zijn op onze toekomst. Kunstmatige intelligentie presenteert zich op tal van onze levensgebieden. Ik besefte dit bijvoorbeeld toen ik een spelletje solitaire speelde op mijn computer. Toen ik twintig minuten zonder succes het had geprobeerd, maar steeds vastliep, activeerde ik de ingebouwde oplosser. Binnen enkele seconden ontvouwde zich de weg naar de oplossing . Waar ik zelf veel langer over zou doen, als ik het geduld ervoor had, berekende AI in een oogwenk. Kunstmatige intelligentie verwerkt informatie veel sneller dan wij, legt verbanden waar wij langer over doen en komt eerder met een oplossing dan een mens.
Veel mensen zijn daarvan onder de indruk. Door AI kunnen plannen, projecten en strategieën efficiënt en snel worden ontwikkeld. Het brengt de gevolgen van politieke beslissingen binnen een oogwenk in beeld. Het laat zien waar de meeste winst valt te behalen voor een onderneming, het analyseert grondig de voorkeuren van consumenten, evenals het kiezersgedrag en het geeft de politicus de mogelijkheid om daarop in te spelen. In de gezondheidszorg is het een belangrijke hulp bij het stellen van diagnoses en het neemt delen van een operatie over van de chirurg. Elk van deze eigenschappen is gewild in de huidige maatschappij. Het is daarom niet verbazingwekkend dat AI een steeds grotere rol gaat spelen.
FD 9 juni 2026
AI wordt echter ook vaak gebruikt voor vragen waarop geen eenduidig antwoord mogelijk is. Vragen die bijvoorbeeld raken aan psychologie, levenskeuzes en de betekenis, die mensen aan hun leven geven. Omdat AI antwoorden kan produceren die verrassend diepgaand lijken en schijnbaar getuigen van menselijk inzicht, leggen steeds meer mensen hun vragen in blind vertrouwen aan AI voor. Daarbij realiseren zij zich vaak niet dat AI patronen leest en op basis daarvan het meest logische antwoord formuleert. Evenmin realiseren zij zich dat De conversatie op AI kan worden gelezen en opgeslagen.
Toch is AI uiteindelijk een instrument. Zoals elk instrument wordt het ingezet door mensen. Ook mensen – of die ervoor doorgaan – die uit zijn op macht, controle, beheersing en eigenbelang. Hetzelfde instrument kan ook worden gebruikt door mensen die zich ontwikkelen in autonomie en eigenheid. In dat geval hoeft AI geen vervanging van het menselijk onderscheidingsvermogen te zijn, maar een spiegel of toetssteen die helpt om helderder naar zichzelf te kijken. AI ontslaat ons hoe dan ook nooit van onze verantwoordelijkheid naar onszelf toe.
Wat gebeurt er met de mens, die steeds meer van zijn leven laat overnemen door AI? Het antwoord op deze vraag heeft niet alleen te maken met technologie en techbedrijven die deze technologie ontwikkelen. Het raakt ook en misschien wel primair aan de mens zelf. Een mens heeft vermogens die AI niet heeft. Hij ontdekt niet wat zijn mens-zijn inhoudt doordat dit hem wordt geleerd, hij ontdekt wat mens-zijn inhoudt door het leven te leven:
Door lief te hebben, door te verliezen, door fouten te maken, door verkeerde conclusies te trekken, door te ervaren dat een ingeslagen weg doodloopt, door opnieuw te beginnen, door vreugde en verdriet, door hoop en teleurstelling, door angst en wanhoop. Kortom, door alles wat het leven op zijn pad brengt. Door de ervaring in al deze dingen kan een mens rijpen. Hij hoeft het niet in een keer goed te doen. Het is niet menselijk om dat te verlangen. De mens is niet gemaakt om perfect te zijn.
AI kan rekenen, kan voorspellen op basis van kansberekening, kan optimaliseren en kan fouten voorkomen, maar AI rijpt niet door ervaring, het kent geen twijfel, geen verlies, geen verwondering, geen innerlijke ommekeer en geen groei die ontstaat doordat een mens zichzelf tegenkomt. En precies daar ligt mijn zorg. Die is, dat de mens zichzelf steeds meer gaat ervaren als onderdeel van een AI- systeem dat voor hem denkt, kiest, voorspelt en oplost. Daardoor verliest hij geleidelijk het vertrouwen in en het zicht op zijn eigen menselijke vermogen om zich te ontplooien in zijn mens-zijn.
Want wat gebeurt er wanneer een mens niet langer zelf de weg verkent en onderzoekt, maar vooraf de uitkomst al kent? Wat gebeurt er wanneer het juiste antwoord belangrijker wordt dan de weg waarlangs het wordt gevonden en wanneer voorspelbaarheid belangrijker wordt dan ontdekking? En wat als het vermijden van fouten belangrijker wordt dan het vermogen om van die fouten te leren?
Het zijn vragen, die verder reiken dan technologie. Zij raken aan de toekomst van de mens. De mens loopt het gevaar zichzelf te vergeten. In De Weg naar Vrijheid schrijf ik over de open ruimte in het hart van de mens, ook wel de kern of de oerbron genoemd. Dit is het mooiste, krachtigste en meest liefdevolle dat de mens in zich draagt. Deze kern onderscheidt de mens van alles wat kunstmatig is in de betekenis van niet oorspronkelijk. Velen zijn vergeten dat zij dit grote vermogen in zich dragen en degenen, die zich er wel van bewust zijn, vragen zich soms vertwijfeld af hoe ze ermee in verbinding kunnen komen.
Daarom schreef ik in De Weg naar Vrijheid: ‘Wat begon als een leer, is door de generaties in dit boek heen tot een innerlijke beweging geworden, waarvoor weinig woorden nodig zijn. De lezer die daarin heeft meebewogen, weet dat het boek is als een vlam die wordt aangereikt om het eigen vuur van binnen te ontsteken. Van daaruit schrijft ieder zijn eigen weg naar vrijheid.’
Wij kunnen uitzoeken wat voor ons mens-zijn inhoudt als we verantwoordelijkheid nemen voor ons eigen leven en het niet uit handen geven. Ieder kan dat op zijn eigen manier doen, daar is geen leer, geen opleiding en geen methode voor nodig. Dat is misschien wel de grootste vrijheid die we hebben.
© Ad Broere
De Weg naar Vrijheid is te koop via mijn online winkel.
