|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
In deze maandbrief presenteer ik mijn abonnees de herziene versie van 'Eilandeconomie'. Ik heb de ballast uit de tekst van 2019 verwijderd en het verhaal over de schipbreukelingen meer laten aansluiten op mijn huidige inzichten. Ik hoop hiermee een betere bijdrage te hebben geleverd aan het veranderingsproces waarin velen zijn opgenomen.
|
|
|
Foto op de voorpagina: De ‘Lord Mayor’s Show’, City of London (foto Dreamstime)
|
© Het intellectueel eigendom van deze publicatie is van de auteur Ad Broere. Voor het overnemen van - delen uit - deze publicatie moet uitdrukkelijk toestemming worden gegeven door de auteur.
|
De afbeeldingen in deze tekst zijn rechtenvrij via Pixabay
|
Hebben we geld echt nodig? Dit vroeg ik mij steeds weer af na me jarenlang te hebben verdiept in dit raadselachtige verschijnsel. Uit de lange geschiedenis van geld blijkt dat het nooit geluk en welzijn voor allen heeft gebracht. Wel materiele voorspoed, zelden voor iedereen, meestal voor een relatief kleine groep. Als het om welzijn gaat en om een menswaardige samenleving, dan blijkt geld vaak een grote stoorfactor te zijn. Hoe meer belang eraan gehecht wordt, hoe onmenselijker de samenleving. Dit bracht mij ertoe om geld en wat het met een gemeenschap doet uit te werken in de eilandeconomie, die door elf schipbreukelingen vorm wordt gegeven.
|
|
In het eilandvoorbeeld werk ik uit waarom geld met geld verdienen onvermijdelijk een samenleving verstoort. Het leidt tot concentratie van geld en macht bij enkelen en veroordeelt de rest tot economische slavernij.
|
|
Door de kleinschaligheid van het Eilandvoorbeeld kunnen de patronen duidelijk worden gemaakt zonder de talrijke vertekeningen en complicaties, die er door de huidige geglobaliseerde economie zijn. De in dit verhaal beschreven schipbreuk speelt zich af in een wereld, waarin de hedendaagse technologie er niet is.
|
|
In een vliegende storm vergaat een schip ergens in een uithoek van de Grote Oceaan. Elf mensen weten zich te redden doordat ze aanspoelen op een onbewoond eiland. Nadat ze enigszins zijn bijgekomen van de angst en de ontreddering, oriënteren ze zich op hun nieuwe omgeving en gaan ze met elkaar in gesprek om hun overlevingsmogelijkheden op een rij te zetten.
|
Van de elf zijn er tien die een ambacht kunnen uitoefenen, zoals hutten bouwen, bouwmaterialen maken, jagen, vissen, kleding maken et cetera. De elfde in het gezelschap is een bankier. Nadat de tien hebben afgesproken op welk ambacht ieder zich gaat richten, komt de bankier met zijn voorstel hoe het financieel kan worden geregeld.
|
|
De bankier stelt voor om geld in omloop te brengen. Hij doet dat door aan de tien een lening te geven van elk 10.000 E’s. Voor die lening vraagt hij 8 procent rente, want de bankier moet ook leven. Ook stelt hij voor om de lening telkens aan het eind van het jaar af te lossen. Op die manier weet iedereen waar hij of zij staat en ook of er misschien nog bijgeleend moet worden. Elk van de tien moet de bankier dus 800E rente betalen aan het eind van het jaar, plus de lening van 10.000E aflossen.
|
Ondanks de bezwaren die een aantal hebben, wordt er toch besloten om akkoord te gaan met het voorstel van de bankier. De bankier beschrijft een aantal vellen papier, nummert ze en zet zijn handtekening erop. Hierdoor heeft hij geld gecreëerd. Geld dat door schuld is ontstaan.
|
De eilandbewoners gaan hard aan het werk om de eilandeconomie in beweging te brengen. Aan het eind van het jaar zijn er hutten gebouwd, is de voedsel voorziening op gang gekomen et cetera. Als de bankier aan het eind van het eerste jaar vraagt om de rente en aflossing dan zijn er acht die de lening en rente van 10.800E kunnen betalen. Twee hebben er echter problemen mee, omdat ze niet voldoende geld hebben. Ten eerste omdat ze minder succesvol zijn geweest in het verwerven van inkomen en ten tweede omdat er 100.000E beschikbaar was en er 108.000E aan de bankier moet worden betaald. Immers, er is 10 x 10.000E, dus 100.000 E uitgeleend en er is dus een tekort van 8.000E. Omdat ook de bankier zijn uitgaven moet kunnen doen, heeft hij een renteloos voorschot van 2.000E genomen. Er was dus in totaal 102.000E in omloop en dat is 6.000E minder dan er benodigd was.
|
|
|
|
‘Banken verdienen hun inkomsten grotendeels uit de ontvangen rente voor het uitgeleende geld minus de betaalde rente over het (spaar)geld van klanten en dat van andere crediteuren. De netto inkomsten hieruit zijn groter dan die welke zouden worden verdiend als banken in plaats daarvan uurtarieven in rekening zouden brengen voor de door hen geleverde diensten.’
|
|
De twee ‘verliezers’ moeten die 6.000E in het tweede jaar extra lenen van de bankier en hun schuld loopt daardoor verder op. Dit verlies van de twee is gelijk aan de winst die de overige acht hebben geboekt. Want, wat de andere acht als meer dan 10.000E op de bank hebben staan, is ten koste van de twee verliezers gegaan.
|
In het bijzonder de huttenbouwer en de bouwmaterialenmaker waren in het eerste jaar het succesvolst. Zo gaat het proces door, waardoor ieder jaar de hoeveelheid geld op het eiland groter wordt en in gelijke mate groeit de schuld van een aantal ambachtslieden. Na een aantal jaren zijn er een paar die niet alleen hun schuld kunnen aflossen, maar geleidelijk geld ‘op de bank’ overhouden. Er ontstaat een tweedeling op het eiland tussen de succesvolle en niet succesvolle eilandbewoners. Het economische leven wordt na een aantal jaren geheel beheerst door de succesvolle eilandbewoners. De overige hebben geen kans gezien de bankschuld weg te werken of zitten steeds dieper in de schuld. Op den duur loopt de eilandeconomie vast.
|
|
Hoe moet het verder vragen zij zich af? De succesvolle eilandbewoners stellen een oplossing voor waarbij zij de baas zijn in de eilandeconomie. De niet succesvolle zijn als voor deze oplossing wordt gekozen economische slaven geworden van de succesvolle medebewoners.
|
|
|
In het voorgaande beschreef ik een economie die vastliep als gevolg van rente en de winst van succesvolle eilandbewoners ten koste van de rest. Het voorstel van de succesvolle ondernemers luidt, dat de acht niet succesvolle eilandbewoners in loondienst gaan bij hun twee succesvolle collega's. De schuld van de niet succesvolle bewoners wordt afgelost doordat zij hun bezit inleveren. Het heeft tot gevolg dat ze voortaan hun woning huren.
|
Dit voorstel wekt grote beroering bij de acht ambachtslieden. Zij eisen een overleg met alle eilandbewoners. In dit overleg wijst een van hen rente aan als het grote struikelblok. Hij wijst erop dat door rente een aantal van hen steeds dieper in de schuld zijn gekomen. De verhoudingen werden door rente scheefgetrokken.
|
De succesvolle eilandbewoners houden de rest voor dat ze beter hun best hadden moeten doen. Dit roept verzet op. Iedereen heeft zich ingezet om het eiland leefbaar te maken en te houden. Dat er meer behoefte was naar bijvoorbeeld hutten, wil niet zeggen dat de anderen niet hun best hebben gedaan. Nee, het moet anders, vindt de meerderheid.
|
Er wordt daarom gewerkt aan een nieuw plan, waarbij geen rente meer in rekening gebracht voor leningen. Alle eilandbewoners kunnen naar behoefte geld opnemen tot een bedrag van 10.000E. Hierop wordt geen rente betaald. Wel moet jaarlijks worden afgelost wat er is geleend. Aan het einde van het jaar vindt er een evaluatie plaats om te kijken waar iedereen staat. Daardoor kan worden beoordeeld of dit plan wel werkt.
|
|
In de volgende jaren blijkt er toch een nieuwe hiërarchie te ontstaan van eilandbewoners, die door winst te maken geld overhouden. Ook is er een aantal die op de duur niet genoeg hebben aan een krediet van 10.000E. Dit levert frustratie op bij hen die steeds verder in het krijt komen bij de rest. Vooral omdat degenen die winst maken kritiek op hen uitoefenen en er zelfs harde woorden vallen, zoals ‘profiteur’.
|
|
|
Na het vijfde jaar trekt de ledenvergadering van de eilandraad de conclusie dat ook een rentevrije economie niet zonder problemen is. De eilandbewoners hebben in de praktijk ervaren dat de winst van de een het verlies van de ander inhoudt. De rentevrije economie heeft dus niet kunnen verhinderen dat er verschillen ontstaan, hoewel die verschillen minder groot zijn dan in de voorgaande rente-economie.
|
Er wordt daarom afgesproken om voorafgaand aan de volgende vergadering een plan uit te werken, dat eraan bijdraagt dat geen van de eilandbewoners meer in de problemen hoeft te komen.
|
Het projectteam komt na een aantal gesprekken tot de conclusie dat tijd het meest geschikte ruilmiddel is. De redenering is eenvoudig. Alle eilandbewoners hebben ruimschoots de beschikking over tijd. Om de economie draaiende te houden moet elk van hen tijd besteden aan de productie van de goederen en diensten, die zij leveren.
|
Er wordt hevig gediscussieerd over de waarde van een uur. Is de tijd van de huttenbouwer bijvoorbeeld meer waard dan die van de kleermaker? Uit bezorgdheid over nieuwe ongelijkheid besluit het projectteam om elk uur gelijk te waarderen, dus ieders uur is evenveel waard.
|
Het voorstel van het projectteam wordt na enige discussie overgenomen. Daarmee is het probleem echter nog niet opgelost. 'Hoe wordt vastgesteld hoeveel uur je nodig hebt om iets te produceren?' is bijvoorbeeld een relevante vraag. De bankier stelt oor om voor elke handeling vast te leggen hoeveel tijd daarvoor nodig is. De andere eilandbewoners vinden dit veel te omslachtig en ook dat het getuigt van gebrek aan vertrouwen in elkaar. Zij vinden dat iedereen zelf moet opgeven hoeveel tijd er benodigd is voor het maken van hun product. Dit hoeft niet steeds hetzelfde te zijn want het ene product is het andere niet.
|
De tijd die wordt besteed aan wat er is gemaakt of aan de dienst die is verleend, komt op het tegoed te staan. Dit tegoed kan vervolgens worden gebruikt bij de ruil van het ene product voor het andere. Bijvoorbeeld voeding voor kleding. De ledenvergadering van de coöperatie besluit dat tijd tot 'geld' wordt benoemd, zonder dat daarvoor tijdgeldbiljetten in omloop worden gebracht. De bankier heeft tot taak om het urentegoed per eilandbewoner bij te houden. Iedereen is er nu van overtuigd dat het goede uitgangspunt is gekozen. Toch blijken er in de praktijk ook aan tijdgeld weer haken en ogen te zitten.
|
Omdat elk gewerkt uur evenveel waard is, blijft als enig criterium over hoeveel tijd elke eilandbewoner besteedt aan zijn werk. Er zijn eilandbewoners, die beter af zijn met dit systeem omdat de productie van wat ze maken verhoudingsgewijs veel uren vergt. Andere eilandbewoners merken juist een teruggang van hun beschikbare inkomen, doordat zij verhoudingsgewijs minder uren nodig hebben. Geen van de ambachtslieden komt echter tekort of bouwt nog een schuld op.
|
Toch is er kritiek. Deze heeft vooral betrekking op ‘het er de kantjes van aflopen’. Het blijkt soms nogal moeilijk te zijn om elkaar zo te vertrouwen dat als iemand zegt een bepaald aantal uren nodig te hebben voor de productie van iets, dat dit dan ook als waar door de ander(en) wordt geaccepteerd. Ook ontstaat er een probleem als iemand langer ziek is en dus geen uren kan maken. ‘Geen uren, geen kleding, eten et cetera vinden sommigen. Anderen vinden dat de rest moet zorgen voor degene die ziek is en dat ze zijn of haar taken moet overnemen. Zo blijkt op dit eiland in een uithoek van de wereld dat de bewoners niet ontkomen aan hun opvattingen en ideeën van ‘hoe het hoort’.
|
|
Er komt pas een doorbraak als degene die het meest gekant is tegen de opvatting dat het belang van de gemeenschap voorop gaat, zelf ziek wordt. Hij ervaart door zijn ziekte en de afhankelijkheid die daarvan het gevolg is, hoe kortzichtig zijn standpunt was.
|
|
De eilandbewoner maakt tijdens zijn ziekteperiode een opmerkelijke bewustzijns-ontwikkeling door. Hij wordt van tegenstander een enthousiast voorstander van een aanpak waarbij geld volledig wordt afgeschaft. Er wordt lang gesproken in de eilandraad over hoe een geldloze samenleving vorm zou kunnen krijgen. Aan de ene kant wordt ingezien dat het de enige juiste oplossing is maar ook is er een angst voor de gevolgen van deze drastische stap. Uiteindelijk wordt er unaniem gekozen voor het afschaffen van geld.
|
Als gevolg hiervan blijken alle verschillen weg te vallen en deelt iedereen in gelijke mate in de opbrengst van wat de eilandbewoners gezamenlijk voortbrengen. Het blijkt al snel dat onder normale omstandigheden vier uur werken per dag voldoende is om alles te produceren wat nodig is voor het levensonderhoud van de gemeenschap. De resterende twintig uur heeft elk van de eilandbewoners voor zichzelf. Tijd voor rust, tijd voor gesprekken, voor ontspanning en voor spel. Ook is er nu volop tijd om mee te werken aan een gemeenschappelijk project: de bouw van een boot waarmee de bewoonde wereld kan worden bereikt.
|
|
De hebzucht is verdwenen, want alle eilandbewoners hebben een comfortabele woning, voldoende te eten, kleding, schoenen en alles wat binnen het raam van de mogelijkheden beschikbaar kan zijn. Er ontstaat nu een werkelijke gemeenschap van mensen die gaan ontdekken dat elk vanuit zijn of haar ervaring veel te delen heeft aan kennis, inzicht en informatie. Het afgesneden te zijn van de wereld knaagt echter desondanks en dit draagt ertoe bij dat het project zeewaardige boot met veel enthousiasme wordt aangepakt en het de gelouterde gemeenschap niet lang daarna lukt om het eiland te verlaten om de bewoonde wereld te bereiken.
|
|
|
Dit verhaal is een door mij in 2025 bewerkte versie van wat ik in 2019 heb geschreven. Het gaat om bewustwording door ervaring. De eilandbewoners groeien naar elkaar toe omdat ze steeds weer bereid zij om niet werkende oplossingen los te laten en het op een andere manier te proberen. Uiteindelijk komen ze uit op de meest ideale vorm, die voor hen het afschaffen van geld is.
|
De eilandbewoners komen tot de ontdekking dat een geldloze samenleving tot ontspanning leidt. Zij doen wat Gandhi heeft gezegd: “Er is genoeg voor ieders behoefte en niet voor ieders hebzucht.” Sommigen zullen dit communisme noemen en daaraan hangt een negatief label. Als mensen eendrachtig samen besluiten om hun economie op de hierin beschreven manier in te richten, dan heeft dat echter niets te maken met het negatieve beeld over communisme. In zo’n samenleving is er geen hiërarchie, geen hoog-laag, geen rijk-arm et cetera. Wel is er ruimte voor creativiteit, autonomie en vrijheid, omdat iedere deelnemer ‘van zichzelf’ is.
|
Velen zullen zo’n samenleving als utopisch zien. Het belangrijkste is echter dat er stappen worden gezet, waardoor het bewustzijn kan groeien. Daardoor kunnen er steeds betere keuzes worden gemaakt die heilzaam voor iedereen zijn.
|
|
|
|
Doneren
|
|
Wil je je waardering voor mijn werk financieel tot uitdrukking brengen? Graag!
|
|
Dat kan op NL59TRIO0379342502 ten name van Humane Economy Publishing
|
|
|
|
|
|
AI is veel, behalve menselijk
|
|
|
|
Wat betekent vrijheid werkelijk? Hoe ontdekt een mens de vrijheid in zichzelf? Het gaat daarbij niet om de vrijheid die de mens wordt gegeven door een autoriteit. Evenmin gaat het om de vrijheid die voortkomt uit welvaart of bezit. Mijn nieuwste boek De Weg naar Vrijheid gaat over deze zoektocht. Ik denk dat de twee vragen van groot belang zijn …
|
|
|
|
|
|
|
|
De Weg naar Vrijheid is gepubliceerd
|
|
|
|
Blij en trots ben ik op dit prachtige boek, dat vandaag - 26 mei 2026 - bij mij werd aangeleverd door de drukker. Het is een roman geworden, omdat een roman ruimte geeft om mensen van binnenuit te volgen. Niet via theorieën of betogen, maar via hun leven, hun ontmoetingen, hun worstelingen en hun innerlijke groei. De eerste en tweede …
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Wie de geschiedenis bestudeert, ziet dat beschavingen zich vaak ontwikkelen volgens een terugkerend patroon. Er is een periode van opbouw, groei en expansie. Daarna volgt een hoogtepunt van macht, rijkdom en zelfvertrouwen. Vervolgens ontstaat langzaam verval. Schulden nemen toe, macht concentreert zich, de afstand tussen bestuur en bevolking wordt groter en samenlevingen raken steeds verder verwijderd van hun oorspronkelijke kracht. …
|
|
|
|
|
|
|
|
|
