Hoe hiërarchie en geld bepalend werden
Onderwijs: ruimte en betrokkenheid
Tussen 1992 en 2010 gaf ik les in het hoger onderwijs. Aanvankelijk aan een regionale instelling met een tamelijk vrije organisatiestructuur. Als docent had ik de ruimte om mijn eigen lesprogramma samen te stellen. Er waren intensieve contacten met buitenlandse scholen. Docenten traden over en weer op als gastdocent. Er was sprake van autonomie.
We onderhielden ook goede contacten met het bedrijfsleven. Het was hoger beroepsonderwijs, met de nadruk op beroep. We wisten waaraan behoefte was en vertaalden dat in het onderwijs.
De omslag: geld en centrale sturing
Na 2000 veranderde dit geleidelijk. Het ministerie ging zich nadrukkelijker met het onderwijs bemoeien. Geld, bezuinigingen en centrale aansturing gingen een grotere rol spelen. In vergaderingen sprak de directeur over de toekomst en de onbetaalbaarheid van activiteiten. Daar klonken zorgen en twijfels in door.
In 2003 werd de school onderdeel van een cluster van hogescholen. De aansturing werd centraal. Het onderwijs werd in een vaste structuur gebracht. De rol van de docent veranderde. De computer en gestandaardiseerde lesprogramma’s kwamen centraal te staan. De ruimte om het onderwijs zelf vorm te geven nam af, net als het directe contact met studenten.
Er ontstond een nieuwe managementlaag. De sturing werd explicieter. Investeringen gingen vooral naar gebouwen en ICT.
Voor veel docenten was dit een ontwikkeling waarin zij zich niet konden vinden. Ik heb gebruik gemaakt van een regeling om uit te treden. Anderen bleven en vonden hun weg binnen de nieuwe structuur.
Wat zichtbaar werd
Wat zichtbaar werd, was een verschuiving: van autonomie naar aansturing, van inhoud naar organisatie, van kwaliteit naar resultaat.
De aansluiting met het bedrijfsleven kwam onder druk te staan. Reacties als: ‘ze kunnen niets, we moeten ze eerst van alles leren’ werden hoorbaar.
Dit laat zien wat er gebeurt wanneer een organisatie niet langer wordt gedragen door waardecreatie, maar wordt gestuurd door geld. In deze verschuiving raken geld en hiërarchie met elkaar verbonden.
Van inhoud naar controle
Sturing via geld leidt tot hiërarchische ordening. Wat eerst ontstaat vanuit inhoud en praktijk, wordt ondergebracht in structuren van controle en verantwoording.
Dit beperkt zich niet tot het onderwijs. In de zorg is een vergelijkbare ontwikkeling zichtbaar. Diagnose-behandelcombinaties, controlemechanismen en verantwoording leggen een toenemende druk op het werk van artsen en zorgverleners. Tijd die voorheen naar de patiënt ging, verschuift naar administratie.
Ook hier wordt zichtbaar hoe sturing via geld de overhand krijgt.
MKB: van vertrouwen naar beheersing
Ook het midden- en kleinbedrijf bleef niet buiten deze ontwikkeling.
In de tijd dat ik bij een bankinstelling werkte, was er de Wet Investeringsrekening (WIR). Deze regeling bood het MKB ondersteuning bij investeringen, juist omdat toegang tot de kapitaalmarkt vaak ontbrak.
Er was ruimte om te beoordelen welke ondernemingen in aanmerking kwamen. De controle vond achteraf plaats. Veel bedrijven zijn op deze manier geholpen om stappen te zetten die anders niet mogelijk waren geweest.
Later verschoof ook hier het uitgangspunt. Geld en beheersing kwamen centraler te staan. De ruimte voor afweging vooraf maakte plaats voor structuur en controle.
Wat zichtbaar wordt, is dezelfde beweging: van vertrouwen en beoordeling in de praktijk, naar sturing via geld en hiërarchie.
De kern van de verschuiving
Sturing via geld, binnen een hiërarchische structuur, heeft ertoe geleid dat beslissingen niet langer aan de basis worden genomen. De afstand tot waar waarde wordt gecreëerd is groter geworden.
Het gaat daarbij niet om geld op zich, maar om de manier waarop het wordt gebruikt — als middel tot sturing vanuit hiërarchie.
Een andere richting
Door geld weer terug te brengen naar waar de waarde wordt gecreëerd, en door het aan mensen zelf over te laten hoe daarmee wordt omgegaan, kan worden teruggekeerd naar wat heeft gewerkt — ook in deze tijd.
Een grondige hervorming van het geldsysteem, waarin waardecreatie centraal staat in plaats van geld, is daarin de weg.
Slot
In wat zich hier laat zien ligt een eigen verantwoordelijkheid besloten. Als besef in hoe wordt gewerkt, gekozen en omgegaan met middelen, krijgt het systeem telkens opnieuw vorm.
Waar dat wordt gezien, ontstaat ruimte. Het systeem verandert van binnenuit, gedragen door mensen die deze verandering mee willen dragen.
(c) Ad Broere, econoom
Dit werk is gebaseerd op vrijwilligheid.
