Toen iemand die mij nabij is laatst bij mij op bezoek was, spraken we over mijn nieuwe boek. Er was waardering voor wat ik doe — het schrijven, het maken, het uitgeven — en tegelijk werd de prijs van mijn boeken als aan de hoge kant benoemd.
Dat bleef bij mij hangen. Het raakte aan het besef hoe verschillend er naar waarde wordt gekeken.
Kort daarna las ik het boekje Morele Revolutie van Rutger Bregman. Een helder en goed geschreven werk, gebaseerd op lezingen die hij in de UK heeft gegeven. Het kost vijftien euro en is aanzienlijk kleiner dan mijn boek, als ik dezelfde maatstaf zou aanhouden.
Toch wordt het boek op grote schaal gelezen en verkocht. De waarde ervan wordt gezien.
Onlangs ontving ik een reactie van een organisatie die boeken selecteert voor openbare bibliotheken. Mijn boek werd niet opgenomen, omdat men voor dit type boek te weinig belangstelling verwacht bij de gemiddelde bibliotheek.
Het maakt zichtbaar hoe er wordt gekeken: naar wat ervan verwacht wordt binnen een bestaand patroon van gebruik. En precies daar ligt voor mij het onderscheid tussen waarde en waardering. Daarmee kom ik bij wat ik noem: liefdevolle uitwisseling.
Daarin staat de waarde die wij voor elkaar creëren centraal. Geld speelt daarin een rol, maar niet als uitgangspunt. Het betalen in euro’s voor een product of dienst maakt deel uit van die wederkerigheid — precies in de mate waarin de producent dat nodig heeft.
Het is in de kern een zaak tussen mensen. Tussen degene die iets maakt en degene die het ontvangt. Daar ligt geen vaste regel op.
Geld is geen vijand. Het is een instrument. Wat uit balans is geraakt, is de plaats die geld is gaan innemen. Geld met geld verdienen heeft een dominantere plaats gekregen dan werken voor geld.
Werk waarin daadwerkelijk waarde wordt gecreëerd — zoals het schrijven van een boek — raakt daardoor ondergewaardeerd.
Tegelijk zie ik dat er iets verschuift. Naarmate automatisering van de voortbrenging van goederen en diensten verder toeneemt, ontstaat er meer ruimte voor werk waarin de mens zelf centraal staat. Onderwijs, cultuur, schrijven, kunst — om er enkele te noemen.
Dat is ook de achtergrond van mijn animatiefilm over vrije ruilhandel en het oude gelddenken. De bedoeling daarvan is niet om de euro af te schaffen, maar om de afhankelijkheid ervan te verminderen.
Dat kan wanneer economische activiteiten zich verbinden in een kring. Binnen zo’n kring betalen deelnemers wat zij ontvangen niet uitsluitend met geld, maar met een wederdienst of een eigen product. Wanneer directe ruil niet mogelijk is, kan de ontvanger een I Owe You geven — een toezegging om op een later moment binnen de kring waarde terug te leveren.
Voor ondernemers betekent dit dat zij binnen de wederkerigheid kunnen aangeven welk deel van hun prijs in euro’s nodig is en welk deel op een andere manier kan worden ingevuld. Voor mij ligt hierin de basis van werkelijke liefdevolle uitwisseling.
Een manier van samenleven waarin waarde weer zichtbaar wordt en waarin mensen stap voor stap minder afhankelijk worden van geld, zonder het te hoeven afschaffen.
Wat voor mij blijft, is dit: zolang geld de maatstaf is, raakt waarde gemakkelijk uit beeld. Wanneer waarde weer wordt gezien, krijgt geld zijn plaats terug als instrument binnen de uitwisseling.
Daar begint voor mij een andere manier van kijken. Door het niet langer leidend te laten zijn. In die verschuiving ligt de mogelijkheid van een meer vrije en menselijke vorm van samenleven.
Ad Broere
