Waarop rust onze economie? Voor een groot deel op wat met behulp van computers wordt geproduceerd.
Bits en bytes kun je niet eten of drinken. Je kunt je er niet mee kleden en je kunt er evenmin in wonen. Toch verdient het grootste deel van de mensen zijn inkomen achter een scherm.
Wat dat betekent, wordt zichtbaar wanneer je kijkt naar het werk dat direct verbonden is met het leven zelf.
Werk dat draagt
Onlangs was ik bij een boeren echtpaar die ik al jaren ken. Het zijn mensen die met toewijding werken aan hun land en hun producten. Hun dagen beginnen vroeg en eindigen laat. Wie daar rondloopt, ziet wat arbeid betekent wanneer zij direct verbonden is met het leven zelf: zorg voor de bodem, voor het gewas, voor de dieren en voor de mensen die ervan eten.
Het is werk dat vraagt om aandacht en volharding. Maar het is ook werk dat onder druk staat.
Niet omdat deze mensen hun werk niet goed doen. Integendeel. Het wordt moeilijker omdat de economische omstandigheden steeds minder aansluiten bij wat zij doen. De marges zijn klein waardoor hun inkomen laag is, hulp lastig te betalen en het blijkt steeds moeilijker om mensen te vinden die willen meewerken. Jongeren kiezen zelden nog voor dit soort werk.
Wat daar zichtbaar wordt, is geen op zichzelf staand probleem. Het raakt aan een bredere verschuiving in onze economie.
Een verschuiving
In Nederland verdienen steeds meer mensen hun inkomen achter een computerscherm. Dat werk is op zichzelf niet het probleem. Het kan waardevol zijn en het vervult in veel gevallen een belangrijke functie. Maar het staat vaak op grotere afstand van de activiteiten waarop een samenleving uiteindelijk rust: landbouw, bouw, industrie, visserij en andere productieve bedrijfstakken.
Juist die sectoren hebben het veelal steeds moeilijker om mensen aan te trekken.
Wanneer we naar de opbouw van de werkgelegenheid kijken, ontstaat een beeld dat zelden expliciet wordt benoemd. Volgens cijfers van het CBS werkt het grootste deel van de beroepsbevolking inmiddels in handel, dienstverlening, overheid en onderwijs, terwijl de sectoren die direct verbonden zijn met productie en fysieke arbeid een relatief klein aandeel vormen.
Dat maakt de economie gevoelig voor verstoringen.
Het probleem is niet dat deze ontwikkeling heeft plaatsgevonden. Het probleem ontstaat wanneer de balans zoek raakt.
Wanneer de balans verschuift
Zolang de economie groeit en de geldstromen blijven doorlopen, lijkt die verschuiving geen directe gevolgen te hebben. Maar in tijden van economische teruggang verandert dat beeld. Vraag valt weg, budgetten worden gekort, projecten worden uitgesteld. Dan komen juist de sectoren onder druk te staan waarin het grootste deel van de mensen werkzaam is.
Wat op dat moment zichtbaar wordt, is hoe belangrijk de sectoren zijn die een land in stand houden. Landbouw, bouw en industrie zorgen voor voedsel, woningen, materialen en productie. Zij vormen de basis waarop een samenleving kan terugvallen. Tegelijkertijd laten dezelfde CBS-cijfers zien dat juist deze sectoren relatief minder mensen aantrekken en dat de beloning er vaak lager ligt dan in delen van de diensteneconomie.
Wanneer die basis verzwakt, neemt de afhankelijkheid van andere landen toe.
Dat proces voltrekt zich meestal geleidelijk en blijft daardoor lange tijd buiten beeld. Voedsel wordt geïmporteerd, productieketens verplaatsen zich, materialen komen van elders. Zolang alles beschikbaar blijft, lijkt dat geen probleem. Maar wanneer leveringen onder druk komen te staan of geopolitieke spanningen toenemen, wordt duidelijk hoe kwetsbaar die afhankelijkheid is.
Waarop terugvallen
De vraag die zich dan aandient is eenvoudig, maar wezenlijk: waarop kan een land nog terugvallen wanneer het economisch tegenzit?
Het antwoord ligt niet in systemen, maar in mensen. In mensen die weten hoe ze moeten bouwen, produceren, bewerken en telen. In mensen die het werk doen dat direct verbonden is met de fysieke werkelijkheid.
Het boerenbedrijf dat ik bezocht laat zien wat dat betekent. Hun werk is niet spectaculair en het wordt zelden op de voorgrond geplaatst. Maar het is wel het werk dat een samenleving draagt.
Wanneer we willen dat onze economie ook in de toekomst stevig blijft staan, zullen we deze sectoren niet alleen moeten behouden, maar opnieuw moeten leren waarderen.
Niet omdat het romantisch is, maar omdat het noodzakelijk is.
Het werk dat blijft
Dat vraagt mogelijk ook om een andere manier van kijken naar werk en beloning. Werk dat direct bijdraagt aan de basis van ons bestaan levert niet altijd het hoogste inkomen op. Toch is het van grote waarde.
Misschien ligt de vraag daarom niet alleen in hoe we onze economie organiseren, maar ook in wat we bereid zijn te dragen om haar fundament levend te houden.
Een economie kan zich lang gedragen door diensten en geldstromen, maar uiteindelijk rust zij op mensen die voeden, bouwen en produceren. Wanneer die basis verzwakt, wordt alles daarboven onzeker.
© Ad Broere
Bron
CBS StatLine (2026), Arbeidsvolume en beloning naar bedrijfstak, 2024
Dit werk is gebaseerd op vrijwilligheid.
