Inleiding
Wetenschap heeft de pretentie open te zijn. In de praktijk is zij georganiseerd rond kaders die bepalen wat als wetenschappelijk wordt geaccepteerd. Het belangrijkste daarvan is peer review.
Peer review als poort
Peer review heeft een duidelijke functie. Onderzoek wordt beoordeeld door vakgenoten, opzet en methodes worden getoetst, conclusies worden gewogen. Dat geeft het idee van kwaliteit en betrouwbaarheid.
Tegelijk werkt het als een poort. Wat binnen het bestaande raamwerk past, wordt herkend en toegelaten. Wat daarbuiten valt, heeft moeite om door te dringen.
Het raamwerk
Elk vakgebied kent aannames, methodes en taal. Dat vormt een kader waarbinnen wordt gewerkt. Dat kader geeft richting en samenhang. Het geeft ook een idee van objectiviteit en neutraliteit. Het levert uitkomsten op waaraan niet getwijfeld wordt. Die en die kwam tot dezelfde conclusie en deze methode is bewezen betrouwbaar te zijn.
Benaderingen die niet aansluiten op wat wetenschappelijk aanvaard en getoetst is, worden sneller afgewezen omdat ze niet passen binnen het raamwerk.
De positie van de kritische denker
Wie buiten het kader werkt, komt in een andere positie. Publiceren wordt in de marge gehouden. Publicaties worden vaak met hoon ontvangen en belachelijk gemaakt. Erkenning blijft uit. Toegang tot middelen en platforms blijft beperkt.
Daarmee krijgt wetenschap een besloten karakter. Niet omdat dat wordt nagestreefd, maar omdat het systeem zo werkt. De wetenschap is als systeem daardoor vergelijkbaar met een religieus systeem. Het dogma van een alwetende god is daarbij vervangen door dat van de objectieve wetenschap die door onderzoek tot de hoogste waarheid van het onderzochte onderwerp komt. Het ontbreekt daarbij vaak aan enig relativeringsvermogen.
Spanning
Hier ontstaat een spanning. Aan de ene kant is er onmiskenbaar kwaliteit, toetsing en het streven naar betrouwbaarheid.
Aan de andere kant is er geen ruimte voor afwijking, vernieuwing en voor kritiek op het wetenschappelijke raamwerk. De waarnemer die de waarneming beïnvloedt en omgekeerd de waarneming die de waarnemer beïnvloedt, is een thema waarover alleen theoretische discussies worden gevoerd. Zelfs de keuze van bronnen bevat al een waardeoordeel. Dit inzicht alleen al brengt het wetenschappelijke bouwwerk aan het wankelen. Daarom wordt een gedachtegang zoals deze in de achterkamer van het wetenschapsgebouw geplaatst.
De positie van de vrije kritische denker
Wie buiten het kader werkt, komt zoals gezegd in een andere positie.
Een voorbeeld maakt dit zichtbaar.
In 2014 werd tijdens een bijeenkomst in De Balie in Amsterdam mijn boek Geld komt uit het Niets door een universitair hoofddocent omhooggehouden als voorbeeld van hoeveel onzin er op papier kan worden gezet. Ik was daarbij aanwezig en te verbijsterd om op dat moment te kunnen reageren.
Een jaar later werd het Burgerinitiatief Ons Geld ingediend bij de Tweede Kamer. Het kwam tot een plenaire bespreking in de Kamer. Naar aanleiding daarvan schreef de toenmalige minister van Financiën Dijsselbloem op 1 februari 2016 een kabinetsreactie aan de Tweede Kamer (kamerstuk 34-346). Ik haal hieruit het volgende citaat aan:
Waarmee de minister in eigen bewoording bevestigt dat:
- De aanwezigheid van spaargeld geen voorwaarde is voor kredietverlening
- De bank geld creëert door een lening te verstrekken
- De bank zowel aan de linker- als aan de rechterkant van de balans nieuw geld laat ontstaan
Hierdoor is het een zuiver semantische kwestie of dit ‘geld uit het niets’ of ‘geld creëren dat er vooraf niet was’ wordt genoemd.
De universitair hoofddocent is hier ook achteraf niet bij mij op teruggekomen.
© Ad Broere, econoom
