Vrijheid van meningsuiting bestaat formeel nog steeds. Teksten worden niet – meer – verboden, stemmen niet expliciet uitgesloten en platforms presenteren zich als neutrale infrastructuren voor publieke uitwisseling. In beginsel mag vrijwel alles worden gezegd.
Maar wat gezegd mag worden, is niet hetzelfde als wat zichtbaar wordt gemaakt.
Algoritmes sluiten andere stemmen niet uit. Zij werken momenteel subtieler. Zij bepalen welke stemmen worden versterkt, welke worden genegeerd, en welke slechts marginaal circuleren. Zichtbaarheid is daarmee geen neutraal bijproduct meer, maar een instrument van sturing.
Het criterium is daarbij niet of een tekst polemisch of juist beschouwend van aard is. Het gaat er evenmin om of een tekst scherp, mild of voorzichtig is geformuleerd. Het beslissende criterium is of een tekst het bestaande, dominante beeld van de werkelijkheid verstoort.
Waar dat beeld wordt bevestigd, wordt zichtbaarheid beloond. Waar het wordt bevraagd, blijft het stil. Dit betekent dat zorgvuldig geschreven, niet-aanvallende teksten over onderwerpen als geld, macht, instituties of collectieve aannames nauwelijks kunnen worden verspreid, terwijl zij geen grens overtreden. Niet omdat zij onjuist zijn, maar omdat zij ontregelend werken. Ontregeling hoeft niet luid te zijn. Zij kan ook bestaan uit een rustige vraag.
Wat deze machtswerking ernstiger maakt, is dat algoritmes niet alleen werken door onzichtbaar maken, maar ook door selectieve zichtbaarheid. Sommige afwijkende stemmen worden juist wél verspreid, in het bijzonder wanneer zij eenzijdig onderbouwd, innerlijk inconsistent of overtrokken zijn. Door deze stemmen uit te vergroten, ontstaat een vertekening bij de lezer: kritiek wordt geassocieerd met verwarring, irrationaliteit of gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.
Zo wordt niet de inhoud bestreden, maar het imago van een afwijkende visie aangetast.
Het gevolg is een structureel patroon:
- consistente, samenhangende kritiek verdwijnt uit beeld;
- inconsistente of extreme uitingen worden zichtbaar;
- het publiek leert afwijkende perspectieven niet langer als serieus te beschouwen.
Dit is geen toevallig neveneffect van toegepaste techniek. Het is een vorm van beeldbeheer. Algoritmes beschermen geen waarheid, maar een conveniërende werkelijkheid: een voorstelling van de wereld waarin systemen functioneren, instituties betrouwbaar zijn en fundamentele vragen geen breed publiek bereiken.
Een persoonlijke ervaring
Ik heb deze werking zelf ervaren in een post, waarin ik mij had vergaloppeerd aan eenzijdige uitlatingen over Ivermectine. Mijn bijdrage was onvoldoende onderbouwd en niet consistent. Dit is geen detail, maar essentieel voor wat zichtbaar werd.
Juist die tekst kreeg bereik. Omdat zij functioneerde binnen het mechanisme dat hierboven werd beschreven. Mijn mening was gemakkelijk te weerleggen en droeg bij aan het beeld van verwarring en onverantwoordelijkheid. Daarmee werd niet alleen de inhoud ontkracht, maar ook mijn geloofwaardigheid als schrijver aangetast.
Wat daarna gebeurde, was voor mij leerzaam. Toen mijn schrijven zorgvuldiger werd, beter onderbouwd en consistenter van toon, verdween het bereik van mijn posts vrijwel volledig. De teksten werden rustiger en analytischer, maar bereikten een steeds kleiner publiek.
Deze ervaring maakt duidelijk dat algoritmes niet selecteren op kwaliteit of waarheidsgehalte, maar op bruikbaarheid binnen een gewenst beeld. Inconsistentie wordt versterkt omdat zij diskwalificeert. Consistentie wordt genegeerd omdat zij ontregelt.
Het systeem corrigeert fouten niet.
Het exploiteert ze.
De kern van het probleem
De onredelijkheid van deze werkwijze zit niet in expliciete censuur, maar in het feit dat lezers geen toegang krijgen tot samenhangende, goed onderbouwde afwijkende perspectieven. De publieke ruimte wordt zo niet openlijk beperkt, maar inhoudelijk verschraald.
Zichtbaarheid wordt verward met relevantie. Bereik met betekenis. En wat niet wordt gezien, lijkt niet te bestaan. Dit alles gebeurt zonder open debat, zonder transparante criteria en zonder mogelijkheid tot bezwaar. Algoritmes presenteren zich als neutraal, terwijl zij in werkelijkheid normatief functioneren.
Wie dit benoemt, wijst geen vijand aan. Hij beschrijft een werking. Maar het benoemen ervan is noodzakelijk, omdat deze vorm van macht zich juist kenmerkt door haar onzichtbaarheid. Zij oefent geen druk uit door verbod, maar door selectie. Niet door te zeggen wat niet mag, maar door te bepalen wat wel wordt gezien.
Zolang dat onderscheid niet wordt onderkend, blijft de publieke werkelijkheid gestuurd — niet door argumenten, maar door techniek.
(c) Ad Broere
Dit werk is gebaseerd op vrijwilligheid.
De link voor hen die op deze basis willen bijdragen:
