|
Van positionering naar waarneming
|
Ik ben al lang een fan van Marten Toonder. Zijn geïllustreerde verhalen over Heer Bommel blijven mij boeien. Jaren geleden las ik de Weetmuts. Onlangs kwam ik het opnieuw tegen. Het blijkt nu iets anders met mij te doen dan destijds. Waaruit blijkt dat voor mij de teksten van Toonder tijdloos zijn.
|
Het verhaal ‘de Weetmuts’ zoals ik het nu lees is als volgt. In een grot onder de aarde leeft een merkwaardige soort paddenstoelen. Alles wat zij te weten komen, wordt opgeslagen in hun hoed. Via de draden waarmee zij onderling verbonden zijn, delen zij die kennis met elkaar. Wat de een weet, weet daardoor ook de ander. Ze leven in volkomen evenwicht. Ze kunnen bewegen, maar er is geen reden om dat te doen, want niemand hoeft ergens naartoe om iets nieuws te weten te komen. Totdat de vraag opkomt of er boven de grond misschien ook leven is. Een van de zwammen wordt eropuit gestuurd om dat te onderzoeken.
|
Als deze zwam in Rommeldam komt, ontfermt Bommel zich over hem. Hij merkt dat de zwam een onstilbare honger naar weten heeft. Bommel neemt hem daarom mee naar de bibliotheek en leest de zwam voor uit boeken. Omdat Bommel de rust verstoort, wordt hij verwijderd uit de bibliotheek, maar de paddenstoel blijft achter. Als Bommel de volgende dag terugkomt dan blijkt de zwam alle boeken te hebben 'verslonden’. De hoed is daardoor zo zwaar geworden dat de zwam hem niet meer kan dragen. Hij valt van zijn hoofd en komt terecht op het hoofd van Bommel, waaraan de hoed zich vasthecht. Vanaf dat moment weet Bommel alles wat er te weten valt.
|
Je zou kunnen denken dat iemand die alles weet van grote betekenis voor de wereld kan zijn. Bommel denkt dat zelf ook. Hij probeert de wetenschap verder te helpen, bemoeit zich met de politiek en geeft zijn mening over kunst. Het loopt echter anders dan hij verwacht. Niemand zit op zijn enorme weten te wachten. Integendeel, mensen worden er vooral door geplaatst voor wat zij zelf niet weten en waarin zij daardoor tekortschieten. Het gevolg hiervan is dat Bommel overal wordt weggestuurd, want niemand wil met zijn eigen tekortkomingen worden geconfronteerd.
|
Intussen begint de weetmuts hem steeds meer te beheersen. Alle weten op zijn hoofd belast hem. Hij raakt er volledig door overspannen en hij brabbelt willekeurige en onsamenhangende zinnen over wiskunde, natuurkunde, geologie, psychologie et cetera. Bommel komt op de afdeling psychiatrie van het ziekenhuis terecht. Het zou helemaal mis met hem zijn gegaan als Tom Poes hem niet te hulp zou komen. Hij heeft van de dwerg Kwetal een apparaat gekregen, dat door hem ‘redenontleder’ wordt genoemd. Als dit apparaat tegen de weetmuts van Bommel wordt gehouden, dan loopt deze leeg. Want weten zonder motief of bedoeling is slechts ballast en daarvan wordt de arme Bommel bevrijd, hij wordt weer zichzelf.
|
Weten als ballast
Zoals vaker bij Marten Toonder zitten achter de humor en de burleske taferelen die hij schetst waarnemingen die veel dieper gaan dan het verhaal zelf. Toen ik het kort geleden las, moest ik denken aan de wereld waarin wij nu leven. Nog nooit hadden zoveel mensen toegang tot zoveel informatie als in deze tijd. Vanaf het moment dat we wakker worden komen we via radio, TV, krant en internet te weten wat er overal op aarde gebeurt. Een aardbeving, een oorlog, een moord, een dreigende uitspraak van een politicus, een beurscrisis of een ruzie aan de andere kant van de wereld kan binnen enkele minuten op een scherm verschijnen. En één keer is daarbij kennelijk niet genoeg.
|
Wie naar het journaal kijkt, krijgt hetzelfde nieuws meestal verschillende keren te zien en te horen. Daarna verschijnt het opnieuw op internet, op sociale media, in kranten en in praatprogramma’s. Er komen analyses, commentaren en meningen bij. Vervolgens komen er weer reacties op die meningen. Onze weetmuts wordt voortdurend gevuld. Daarmee adviseer ik niet dat een mens zich geheel moet afsluiten voor de wereld. Wel, dat we er op een andere manier mee omgaan. De manier waarop wij voortdurend met informatie worden volgestopt belast ons. Het beroert onze emoties, onze angst en zorg over ‘wat er in de wereld gebeurt en waar we naartoe gaan’. Het gaat dan om de vraag: ‘Waarom moet ik dit weten?’ Dat is een heel andere vraag dan: ‘Is deze informatie waar en moet ik bang zijn voor wat komen gaat?’ De redenontleder van Kwetal krijgt daardoor voor mij een bijzondere betekenis. Hij onderzoekt als het ware niet hoeveel Bommel weet, maar wat de zin van dat weten is.
|
Wat hoort bij jouw leven?
Ik kom daardoor tot de gedachte dat een mens niet meer hoeft te weten dan nodig is voor zijn eigen bestaan. Met ‘nodig’ bedoel ik niet alleen wat praktisch nuttig is. Een gedicht kan nodig zijn. Muziek kan nodig zijn. Naar de sterren kijken kan nodig zijn. Een boek lezen over een tijd die lang achter ons ligt kan iets aanraken waardoor je anders naar je eigen leven kijkt. Wat voor jouw leven nodig is, kan niemand anders voor je bepalen.
|
Maar geldt dat ook voor de voortdurende confrontatie met alle ellende die zich op aarde afspeelt? Wat gebeurt er met jou wanneer je iedere dag beelden ziet van oorlogen, rampen en menselijk leed waarop je geen enkele invloed hebt? Wat doet het met jou wanneer je voortdurend wordt geconfronteerd met gebeurtenissen, die zich ver buiten je eigen leefwereld afspelen?
|
Misschien denken we dat al die informatie ons meer bij de wereld betrekt. Ik vraag me af of het omgekeerde niet vaak gebeurt. Een mens kan zoveel van de wereld binnenlaten dat hij het contact met zichzelf verliest. En die stroom houdt niet op. Er komt altijd weer iets nieuws bij dat onze aandacht vraagt, onze verontwaardiging oproept of onze angst voedt. Op een gegeven moment krijg je de neiging om je ervoor af te sluiten. Niet omdat het je niets kan schelen, maar omdat je het niet meer kunt verwerken.
|
En dan is er AI
Sinds enkele jaren hebben we bovendien te maken met een nieuw fenomeen. Kunstmatige intelligentie kan hoeveelheden informatie verwerken die voor een mens niet te bevatten zijn. Voor AI vormt al dat weten geen probleem. Er is geen menselijke beleving die door al die informatie wordt belast. AI wordt niet wakker met angst in het lijf omdat het de avond daarvoor beelden van een oorlog heeft gezien, of van woede vanwege geweld op mensen van alle leeftijden. AI ligt niet in bed te piekeren over de toekomst van de wereld.
|
Voor een mens ligt dat anders. Wij beleven wat bij ons binnenkomt. Informatie kan angst oproepen, verdriet, boosheid, machteloosheid of verwarring. Daarom is de vraag hoeveel informatie wij kunnen verzamelen eigenlijk veel minder belangrijk dan de vraag wat wij toelaten tot ons bewustzijn. Het is menselijk om niet meer te weten dan wat nodig is voor je eigen leven. Het is onmenselijk om alles te weten, zonder het als een zware last te ervaren. En dat is waar veel mensen onder gebukt gaan. Het gaat er daarbij niet om dat we ongeïnteresseerd moeten worden in wat er zich in de wereld afspeelt, maar dat we er anders naar gaan kijken.
|
Van positionering naar waarneming
|
Op 23 september verzorg ik in Zeijen bij Assen - een avond met als titel ‘Van positionering naar waarneming’. Tijdens de avond wil ik vier of vijf thema's aan de orde stellen. Bij ieder thema lees ik eerst een corresponderend fragment voor uit Tussen leven en leugen. Daarna vertel ik hoe ik er in mijn eigen leven mee ben geconfronteerd en hoe ik ermee ben omgegaan.
|
|
Niet het thema zelf is daarbij belangrijk, het is een sleutel om een deur naar je innerlijk te openen. Met vier of vijf thema’s krijg je evenzoveel sleutels aangereikt om deuren te openen. Ik noem dit zelfreflectie. Hoe je het doet is aan jou. Iedereen kan voor zichzelf nagaan wat het thema in het eigen leven betekent. Wie daar iets over wil zeggen, kan dat doen. Wie het bij zichzelf wil houden, doet dat.
|
De bedoeling hiervan is dat er in onszelf een beweging wordt gemaakt van positionering naar waarneming. Positioneren doen we wanneer de buitenwereld macht over ons heeft en wij onze plek denken te moeten bevechten in alle beweging om ons heen. Waarnemen doen we wanneer de basis van hoe we met de wereld omgaan in ons eigen innerlijk ligt. Want dan zijn we van ons-zelf.
|
|
|
|
Avond voor St. Innerlijk Besef
|
Op 23 september verzorg ik een avond namens Stichting Innerlijk Besef onder de titel: Van positionering tot waarneming.
|
De bijeenkomst vindt plaats in Zalencentrum Hingstman, Hoofdstraat 18 in Zeijen (bij Assen) op 23 september 2026 van 19:30 tot 22:15.
|
|
|
|
Over deze nieuwsbrief
|
Voor slechts € 10 ontvang je maandelijks mijn nieuwsbrief.
|
|
Als je alleen de tweemaandelijkse serviceberichten wil blijven ontvangen om op de hoogte te blijven van de artikelen op mijn blog, dan is het niet nodig om te reageren.
|
|
|
|
|
|
|
|
Dit boek volgt generaties mensen in de eerste en tweede eeuw van de jaartelling, die de innerlijke weg leefden.
|
Zij stichtten geen kerk. Zij bouwden geen systeem. Zij lieten geen instituut na.
|
Wat zij achterlieten was subtieler en moeilijker te vernietigen: een herinnering.
|
De herinnering dat de mens meer is dan onderdaan, gelovige of volgeling. Dat hij een oorsprong in zich draagt, die geen toestemming nodig heeft.
|
Je betaalt € 25, inclusief verzendkosten in Nederland en in België.
|
|
|
|
|
|
|
|
Tussen leven en leugen bevat korte beschouwingen over mens, samenleving en bewustzijn in een tijd waarin veel zekerheden beginnen te schuiven.
|
Het boek is gebaseerd op nieuwsbrieven die tussen 2020 en 2025 zijn geschreven en nodigt de lezer uit om met aandacht te kijken naar wat zich voltrekt — in de wereld en in zichzelf.
|
Paperback, ca. 80 pagina’s
Prijs: €14,50
|
Je betaalt € 15,50 inclusief verzendkosten in Nederland en in België
|
|
|
|
|
|
|
|
|
