Opportunisme of planning?

Op de EU top van 28
en 29 juni 2012 hebben de regeringsleiders van de 27 EU landen weer een nieuw
hoofdstuk geschreven van het drama dat ESM en begrotingspact heet. De afspraak, dat
banken directe steun via het ESM gaan krijgen, heeft een storm van protest doen
losbarsten. Vooral van hen, die tot dat moment er stellig geloofden, dat het
ESM een instrument is in handen van de zeventien eurolanden, gericht op het
geven van staatssteun aan de zwakkere broeders en dat het tegen de geest van
het verdrag zou zijn om banken rechtstreeks 
steun te verlenen. 

Jean Monnet de geestelijke vader van de Europese Unie schreef op 30 april 1952:

‘De Europese landen moeten worden geleid naar een supranationale staat, zonder dat de burgers begrijpen wat er zich afspeelt. Dit kan worden bereikt door opeenvolgende stappen te nemen, die elk onder het mom van een economische doelstelling worden gepresenteerd, maar uiteindelijk onomkeerbaar zullen leiden tot een (politieke en economische) federatie.’

In artikel 136 lid 3 van het EU verdrag is vastgelegd;  ‘de
lidstaten die de euro als munt hebben, kunnen een stabiliteitsmechanisme
instellen dat, indien zulks onontbeerlijk is, moet worden geactiveerd teneinde
de stabiliteit van de eurozone in haar geheel te waarborgen.’
 Dit artikel geeft veel ruimte aan het ESM,
want omdat het waarborgen van die stabiliteit uitgangspunt is, kan ook tot
directe bankensteun worden besloten als dat het doel dient. Het kan zelfs verder
gaan dan dat, want er wordt in artikel 136 niet uitsluitend gesproken over
financieel-economische stabiliteit.

Het besluit van de EU top om directe bankensteun te verlenen
via het ESM komt niet uit de lucht vallen. Het FD schrijft op 30 juni in een commentaar:  ‘De voorstellen van Italië en Spanje waren
niet nieuw, de politici begonnen dus niet blanco. Niet voor niets waren Merkel,
Rajoy, Monti en Hollande een week eerder al samengekomen om de top voor te
bereiden. En hun ministers van financiën hadden dinsdag nog eens een overleg in
Parijs. De crisismaatregelen die de top uiteindelijk heeft opgeleverd zijn toen
al voorgekookt.’

Eu President Herman Van Rompuy

Directe bankensteun ligt al langer in de lijn van de
bedoelingen, omdat veel Europese banken er slecht voor staan en niet langs de
normale weg kunnen worden gefinancierd. Collega banken willen niet vanwege het
risico en de ECB is terughoudend vanwege het risico van inflatie door toename
van de geldhoeveelheid.  Leningen door
het ESM verstrekt worden gegarandeerd door de zeventien eurolanden. De banken
en private investeerders, die niet rechtstreeks aan de zwakke collega’s willen
lenen, zijn daarom wel bereid om dat te doen via het ESM.  En het spreekt voor zichzelf dat operaties als
deze niet gefrustreerd kunnen worden door 
een of meerdere parlementen van de zeventien eurolanden. 

Het inlenen van geld is keurig geregeld in het ESM verdrag
(artikel 21).  De raad van bewind
(technocraten) heeft hierbij de vrije hand: . ‘Het
ESM wordt gemachtigd op de kapitaalmarkten bij banken, financiële instellingen
of andere personen of instellingen leningen aan te gaan voor het verwezenlijken
van zijn doel.’  Dat doel is het
handhaven van de stabiliteit van de eurozone. 
Bij het uitlenen van dit geld kan de raad van bewind eveneens zijn gang
gaan, want de middelen worden immers niet verstrekt vanuit het fonds. En voor
dat in – en doorgeleende geld is niet van toepassing dat het uitsluitend aan
overheden van eurolanden mag worden uitgeleend. Deze leningen vergroten het
risico op verlies,  dat op zijn beurt
weer ten koste gaat van het kapitaal dat is ingebracht door de deelnemers aan
het ESM.

De discussie, die in de ontwerpfase van het ESM had
moeten zijn gevoerd, is pas losgebarsten nu het nevelgordijn begint op te
trekken.  En nu begint duidelijk te
worden welk monster er is gecreëerd. In Duitsland zijn er door niet de eerste
de besten als Herta Di¤ubler ex minister van justitie  en Christoph Degenhart, jurist gespecialiseerd
in constitutioneel recht  aanklachten
ingediend  bij het Hof in Karlsruhe wegens
het schenden van grondrechten door de invoering van het ESM en begrotingspact.
In Nederland heeft Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht verklaard,
dat het ESM verdrag opnieuw moet worden geratificeerd, omdat artikel 12 van dit
verdrag rechtstreekse steun aan banken zou verbieden. Maar tegelijkertijd
vraagt Voermans zich af of de vraag van opnieuw ratificatie wel kan worden
voorgelegd aan het Europese Hof, omdat het verdrag onder het klassieke
volkenrecht valt en de overheden interpretatieverschillen in onderling overleg
zouden moeten oplossen.

Na de reacties lijkt de EU wat gas te hebben
teruggenomen. Want de invoering van directe bankensteun zou pas medio 2013
kunnen worden gerealiseerd, omdat eerst het bankentoezicht moet worden
geregeld. Dit lijkt echter niet meer dan een tactische beweging, want de rente
op de Spaanse staatsleningen loopt al weer hard op. Deze en een daaropvolgende
nieuwe toepassing van de Shockdoctrine, zoals beschreven door Naomi Klein in
het gelijknamige boek zal er ongetwijfeld toe leiden, dat opnieuw de Nood de
Wet zal breken. En als eenmaal directe bankensteun is verleend, dan is het hek
van de dam.

Hieronder staan een aantal quotes uit achtereenvolgende
artikelen in het Financiële Dagblad van de periode 30 juni tot 7 juli 2012. Zij
geven een duidelijke bevestiging van de chaos die door het ESM wordt
veroorzaakt.  Achter alle verwarring valt
echter de koele strategie van de eurocraten te bespeuren. ‘Verdeel en heers’.

 

Quotes uit het FD van
30 juni 2012:

‘Na lange strijd is het nu toch mogelijk dat het noodfonds
ESM Europese banken, te beginnen met de Spaanse, rechtstreeks van kapitaal
voorziet. Ook ziet het ESM af van zijn status als preferente schuldeiser in het
geval van Spanje. En tot slot zijn de condities versoepeld voor landen die
steun krijgen van het noodfonds in de vorm van aankopen van hun
staatsobligaties.’

‘Hollande deed er niet veel later een schepje bovenop door
als enige politiek leider de vergadering uit te lopen en de media te woord te
staan. Zijn boodschap: ik ben solidair met Spanje en Italië en zal desnoods het
eerdere begrotingspact niet accepteren als Merkel en de haren niet over de brug
komen.’

‘Rajoy eiste rechtstreekse bankensteun uit het noodfonds ESM
zonder dat de Spaanse staat daar nog tussen zit. De reeds toegezegde steun van
maximaal € 100 mrd drukt nu immers op de Spaanse staatsschuld en beleggers
raakten door dit pakket dan ook verder in paniek. Italië eiste de massieve
inzet van het noodfonds om Spaans en Italiaans staatspapier op te kopen. Het
liefst wilde Monti dat het noodfonds vanaf een bepaald rentepercentage automatisch
in actie zou komen. En dit alles zonder voorwaarden.’

‘De voorstellen van Italië en Spanje waren niet nieuw, de
politici begonnen dus niet blanco. Niet voor niets waren Merkel, Rajoy, Monti
en Hollande een week eerder al samengekomen om de top voor te bereiden. En hun
ministers van financiën hadden dinsdag nog eens een overleg in Parijs. ‘

‘De crisismaatregelen die de top uiteindelijk heeft opgeleverd zijn toen al
voorgekookt.’

Esm Roversbende

Quotes uit het FD van
3 juli 2012

‘…Maar inmiddels is dat nieuwe ESM-verdrag alweer verouderd,
want de Europese regeringsleiders introduceerden vorige week een nieuw
ESM-instrument: directe bankensteun. de vraag is: moet daarvoor het ESM-verdrag
gewijzigd worden of niet? Volgens het kabinet is dat niet nodig, de Europese Commissie
bevestigde maandag die zienswijze. ‘ Het verdrag biedt ruimte om zonder nieuwe
ratificatie extra steunmogelijkheden te creëren.  Zo wordt een langdurige gang langs
parlementen voorkomen.

‘Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans van de Universiteit Leiden
zei gisteren in deze krant dat er wel degelijk een nieuwe ratificatieronde
nodig is.  En hij houdt voet bij stuk.
Voermans werd vorige maand nog in de Eerste Kamer gehoord als juridisch
deskundige en adviseert de senaat nu een tweede stemmingsronde te eisen. Hij
ziet ni³g een bezwaar tegen directe bankensteun: ‘Er is een probleem met de
staatssteunregels en dat is in strijd met het Europees verdrag.’ ‘

”Het ESM-verdrag zegt zelf dat steun alleen aan eurolidstaten uitgekeerd kan
worden. Er is wel een mogelijkheid in het verdrag voor de ministers van
financiën om nieuwe steuninstrumenten toe te voegen, en op die procedure doelt
de Europese Commissie natuurlijk. ‘

Maar daarmee kun je niet zomaar veranderen dat niet langer lidstaten maar banken
de ontvangers van ESM-geld zijn.’ Ik vind eigenlijk veel ernstiger dat je
mogelijk straks via het ESM de Europese staatssteunregels kunt omzeilen. Nu
loopt bankensteun via een lidstaat en die is aanspreekbaar op de regels voor
staatssteun. ”Maar het ESM
is geen formele EUinstelling, die is niet gebonden aan staatssteunafspraken.
Het is zeer de vraag of het Europees Hof van Justitie op dit punt enige
jurisdictie over het ESM heeft. De Britse banken zouden bijvoorbeeld
benadeeld kunnen worden omdat de eurolanden via het ESM Spaanse banken gaan
steunen. Als de Britten dat bij het Hof aanvechten, hebben ze volgens mij een
heel moeilijke zaak. dat kan toch niet de bedoeling zijn?”

‘Nu al kan het ESM staatsobligaties kopen. Dan gaat het geld toch ook niet naar
een lidstaat?  ‘dat klopt. daar wees een
collega mij ook op, en daar heeft hij wel een punt. Maar ik blijf vinden dat
steun aan banken van een andere orde is en op zijn minst in strijd is met de
geest van het ESM-verdrag.’ ‘

‘Het ESM-verdrag wordt beheerst door klassiek volkenrecht, waarbij alleen
staten elkaar kunnen aanspreken. Het is aan de parlementen om nu op een
wijzigingsverdrag aan te sturen en ratificatie te eisen. Juridisch is het niet
gemakkelijk om deze constructie aan te pakken. Ik vind dat juist reden temeer
om het goed te regelen. Deze regeling via de achterdeur werkt op de lange
termijn mogelijk als een boemerang.’

Quotes uit het FD van 4 juli 2012

‘Nederland en Finland en eventuele andere kleine kritische
eurolanden moeten zich voegen naar de beslissingen van de meerderheid over
steun uit het noodfonds ESM. Dat zeiden EU-voorzitter Herman Van Rompuy en de
Spaanse minister Luis de Guindos dinsdag. Finland is erop tegen dat het ESM
staatsobligaties gaat kopen om zwakke eurolanden te helpen.’

‘Nederland is daar niet per definitie tegen, maar is wel zeer terughoudend om
het ESM-geld voor deze vorm van noodsteun in te zetten. Verder wil Finland een
onderpand als het ESM geen preferente schuldeiser meer is op de hulp aan
Spanje.’

‘De besluiten van de Europese Raad zijn unaniem genomen en nu is het tijd dat
alle lidstaten daarvoor hun verantwoordelijkheid nemen bij de uitvoering
ervan’, zo zei Van Rompuy gisteren in het Europees Parlement in Straatsburg.
‘Gelukkig is het zo dat het nieuwe noodfonds ESM in een
besluitvormingsprocedure voorziet, zodanig dat een land — of in sommige
gevallen meerdere landen — besluiten niet kunnen blokkeren.’

‘Van Rompuy refereert aan een procedure in het ESM die het mogelijk maakt met
slechts 85% van de stemmen een akkoord te sluiten over noodsteun. Nederland
heeft 5,7% van de stemmen en heeft de steun van zes i  zeven andere kleine
landen nodig om een besluit te kunnen blokkeren.’

‘Van Rompuy suggereerde dat die noodprocedure bewust kan worden ingezet om
tegenstribbelende landen buitenspel te zetten. De Spaanse minister De Guindos
zei dat Finland en Nederland de bankensteun voor Spanje niet kunnen tegenhouden
vanwege die procedure.’

Quotes uit het FD van
5 juli  2012

Minister Jan Kees de Jager van Financiën meent dat kleine EU
lidstaten als Nederland niet zo maar ‘overruled’ kunnen worden bij een Europees
besluit om steungelden van het noodfonds ESM uit te keren. ‘Het kan niet zo
zijn dat er in alle gevallen sprake is van een noodprocedure, dat is niet in
overeenstemming met de letter en de geest van het verdrag’, zei de Jager
woensdag tijdens een overleg met de Tweede Kamer.

Met zijn uitspraken neemt de Jager afstand van EU-voorzitter Herman Van Rompuy
die een andere uitleg geeft van het akkoord op de laatste Europese top. Van
Rompuy suggereert dat er altijd een noodsituatie is, waardoor het vetorecht in
feite komt te vervallen.

In dat geval moet Nederland een groot land als Duitsland of zes kleinere landen
vinden om een volgens den Haag onwenselijk besluit te blokkeren.

Volgens de Jager zullen de Europese Commissie en de Europese Centrale Bank
‘niet lichtvaardig’ besluiten dat sprake is van een noodsituatie. Ook niet als
ze weten dat een (klein) land die hulp wil blokkeren. ‘Als wij het goed lezen,
dan is het echt niet de bedoeling dat je daar een loopje mee kunt nemen.’

Over de uitleg en de toepassing van het ESM-verdrag kan Nederland volgens de
Jager uiteindelijk ook kiezen voor het aanspannen van een zaak bij het Europese
Hof van Justitie. Weliswaar kan de hulpvraag
niet wachten op een uitspraak van het Hof, maar er kan intussen ook op een
ander onderwerp druk worden gezet, om zo iets te kunnen uitruilen.

Quotes uit het FD van
7 juli 2012

‘Beleggers hebben te vroeg gejuicht. Directe bankensteun uit
het noodfonds ESM is er voorlopig nog niet. Het duurt nog zeker tot midden 2013
voordat het Europese bankentoezicht van start kan gaan.

Tot dan zal het niet mogelijk zijn dat euronoodfonds ESM rechtstreeks banken
herkapitaliseert.

Dat zegt een hoge ambtenaar in Brussel die rechtstreeks betrokken is bij de
uitwerking van de afspraken van de Europese top.’

‘Het nieuwe ESM-instrument komt er op verzoek van Spanje en Ierland. Spanje
moet tot € 100 mrd lenen van het noodfonds om zijn banken te herkapitaliseren.
Daardoor stijgt de Spaanse staatsschuld van 81% naar 90% van het bbp. Directe
bankensteun zal niet op de Spaanse begroting drukken.

Volgens de EU-ambtenaar zullen de eerste Spaanse banken al dit najaar extra
kapitaal krijgen en de laatste in het voorjaar van 2013. Daarna is het mogelijk
dat de reeds verleende bankensteun alsnog uit de Spaanse boeken wordt gehaald,
maar dat gaat dus wel even duren.’

‘De Ierse minister van financiën Michael Noonan hoopt op een beraad in Brussel
afspraken te maken over de Ierse bankensteun. Ierland heeft al enige tijd een
noodlening waarvan een aanzienlijk deel voor de banken was bestemd.’

‘Volgens betrokkenen is de kans echter klein dat Noonan op korte termijn
toezeggingen krijgt voor het uit de noodlening halen van die bankensteun. Minister
Jan Kees de Jager van Financiën benadrukte gisteren nogmaals dat het ESM pas
bankensteun verleent als het toezicht goed geregeld is. ‘Ik wil geen tijdpad
noemen, maar dat kost wel tijd. Zoiets moet je goed doen.’

Hij is bang dat Nederland anders opdraait voor grote risico’s in de Spaanse
bankensector.’

‘Kredietbeoordelaar Moody’s is positief over de uitkomsten van de top, omdat
daarmee paniek op de korte termijn bij beleggers en spaarders is voorkomen.
Maar Moody’s waarschuwt dat de rijkere landen zware verplichtingen op zich
nemen. ‘Moody’s merkt op dat het pad van geleidelijke beleidsontwikkelingen in
de richting van meer integratie op het gebied van begrotingen hoge kosten met
zich meebrengt, omdat de landen in de eurozone die de andere landen
ondersteunen met steeds hogere verplichtingen worden geconfronteerd, en dat zal
vervolgens hun kredietwaardigheid verzwakken.’ Het vertrouwen van beleggers in
een snelle oplossing voor Spanje lijkt na een week alweer verdwenen.’

‘Na de Europese top ging de rente op de Spaanse tienjaarsobligaties heel snel
omlaag van boven de 7% naar ruim 6,2%. Inmiddels is die rente weer opgelopen en
kwam die vrijdag zelfs even boven de 7% uit.’